HILVERSUM - Een omgebouwde touringcar die langs zes verzorgingshuizen rijdt, een prikkelarm stembureau tussen de bomen van Zonnestraal en voor het eerst een stemlokaal in een moskee. Annabel van Tilburg, die met haar team de herindelingsverkiezingen in Hilversum en Wijdemeren organiseert, heeft er alles aan gedaan om inwoners woensdag naar de stembus te krijgen. “We hebben echt alles uit de kast getrokken.” Dat is ook nodig, zegt ze.
Hilversum en Wijdemeren gaan op 1 januari 2027 samen en hebben daarom de gemeenteraadsverkiezingen in maart overgeslagen. Toen stemde bijna heel Nederland, met landelijke campagnes en veel media-aandacht. Nu staan de twee gemeenten er alleen voor. “Je moet als gemeente alles zelf doen”, aldus Van Tilburg.
En dat terwijl de opkomst bij herindelingsverkiezingen altijd laag is. Volgens Van Tilburg blijkt uit onderzoek dat die gemiddeld zo’n tien procentpunt lager ligt dan bij gewone gemeenteraadsverkiezingen. “Dat is hartstikke veel. We doen er alles aan om dat niet te laten gebeuren.”
‘De krenten uit de pap’
Van Tilburg is geen vaste kracht van de gemeente. Ze wordt ingehuurd en organiseert verkiezingen voor grote en kleine gemeenten in heel het land. Toen Hilversum haar vroeg om te helpen, begon ze met een volledig nieuw team. “Dat vind ik altijd leuk om te doen.” Ze heeft vaker herindelingsverkiezingen gedaan, maar deze is toch weer bijzonder. “Als je veel verkiezingen organiseert, zoals ik, dan zijn dit wel de krenten uit de pap. Het is anders dan anders.”
Twee ton en een kaart aan de muur
De gemeenteraad richtte eerder een werkgroep opkomstbevordering op en stelde op advies van die werkgroep 200.000 euro beschikbaar. “Dat klinkt heel veel, maar campagnevoeren kost ook veel geld.” Met dat geld kwam er een neutrale campagne met de slogan ‘Jouw stem, jouw keuze’, een verkiezingskrant, pagina’s in de kranten en berichten op de website en op sociale media. Bij een aantal stembureaus staat woensdag een koffiekar met gratis koffie. Inwoners met een Wmo-voorziening kunnen gratis met de taxi naar hun stembureau.
Het belangrijkste is volgens Van Tilburg iets simpelers. “We weten dat een stembureau dichtbij een van de belangrijkste factoren is voor de opkomst.” Er zijn er zestig en elk dorp heeft er minstens één. Zelfs Breukeleveen, waar zo’n tweehonderd mensen mogen stemmen, heeft voor het eerst een stembureau. Dat stembureau is maar een deel van de dag open. Nederhorst den Berg heeft er drie.
Voor het eerst in de moskee
Bij het team hangt een kaart van Hilversum en Wijdemeren aan de muur. “Dan ga je kijken: daar hebben we nog een gat. Wat zit daar? Is er een school, een kerk of een moskee?”
Zo kwam de Mevlana-moskee in beeld, die voor het eerst als stembureau wordt gebruikt. Het team zoekt plekken die midden in de samenleving staan, waar mensen dagelijks of wekelijks komen, zoals buurthuizen, kerken en scholen. “De moskee is eigenlijk ook gewoon een kerk.”
De moskee ligt dicht bij het station en heeft een grote gemeenschap. Daarin zitten volgens Van Tilburg ook groepen die minder vaak stemmen. “Het is voor ons een manier om die mensen te bereiken.” Mensen van de moskee doen zelf mee als stembureaulid.
Ook op Station Hilversum kan weer worden gestemd. Dat was tot het laatst spannend, maar het is gelukt. “Daar komen heel veel jonge mensen langs.”
Een van de opvallendste stembureaus staat op wielen: een touringcar waar alle stoelen uit zijn gehaald. Er staat nu een compleet stembureau in, met een lift. De bus rijdt woensdag langs zes verzorgingshuizen. “Met een groep bewoners naar een stembureau gaan is vaak te lastig. Nu kunnen ze voor de deur stemmen”, vertelt Van Tilburg enthousiast.
Stilte tussen de bomen
In de bossen bij Zonnestraal staat een van de grootste experimenten, volgens de teamleider: het oude sanatorium. Daar komt een prikkelarm stembureau voor mensen die een gewoon stembureau te druk vinden. Het ziet er hetzelfde uit als elk ander stembureau, maar het is er stil. Kiezers worden er bewust niet naartoe gestuurd. “Iedereen die daar komt, komt omdat hij rustig wil stemmen.” Niemand weet hoeveel mensen er komen. “Misschien komen er de hele dag maar tien mensen”, zegt Van Tilburg. “We gaan het zien.” De stembureauleden zijn gewaarschuwd dat ze mogelijk lang moeten wachten op een kiezer. Een van hen neemt voor de zekerheid een boek mee.
‘Dan zijn het wel dure stemmen’
Waar Van Tilburg het meest trots op is, is het stembureau in het Wijkcentrum Lopes Dias. Dat is, samen met een belangenvereniging, volledig ingericht voor kiezers met een beperking. “Dat is echt co-creatie. Die mensen hebben gezegd: ‘wij willen graag stemmen, maak het voor ons mogelijk.’”
Goedkoop is dat niet. Alleen het huren van geleidelijnen op de vloer, de strepen waarop blinden en slechtzienden zich richten, kost volgens haar ongeveer 8000 euro. Ook andere hulpmiddelen voor blinde kiezers zijn duur. “Als daar maar één of twee mensen gebruik van maken, zijn het dure stemmen.” Ze kent gemeenten waar inwoners zelf zeggen: doe dat geld liever aan iets waar meer mensen iets aan hebben.
Toch vindt ze het geld goed besteed. “Kunnen mensen daardoor zelfstandig stemmen, terwijl dat anders niet zou lukken? Dan is het de moeite waard.” Na de verkiezingen bespreekt de gemeente met de belangengroepen wat werkte en wat niet.
Vijfhonderd vrijwilligers
Op elk stembureau zitten acht vrijwilligers: vier in de ochtend en vier in de middag. Met de extra mensen meegerekend staan er woensdag ongeveer vijfhonderd vrijwilligers in de stembureaus. Op donderdag tellen nog eens zo’n tweehonderd mensen de stemmen centraal.
Dat tellen gaat dit keer anders. Voor het eerst werken alle stembureaus met dezelfde telmethode. Eerder telde elk stembureau een beetje op zijn eigen manier. De voorzitters hebben op trainingsavonden geoefend. Vorige keer werd het bij het centraal tellen erg laat. Nu verwacht Van Tilburg dat de uitslag donderdag voor het einde van de middag bekend is, al hangt dat ook af van de opkomst.
Het centraal tellen is openbaar. Iedereen kan komen kijken. Volgens Van Tilburg is dat een van de weinige dingen die de gemeente kan doen aan het vertrouwen. “Het vertrouwen in de politiek kunnen wij niet veranderen. Wel het vertrouwen in de verkiezingen, door te laten zien wat we doen en dat het eerlijk gaat.”
Hoeveel mensen er woensdag komen, blijft spannend. Ook het weer speelt mee. “Het zijn allemaal dingen waar we geen invloed op hebben. We weten het gewoon niet.”