Chemische stoffen boven norm in meerdere regionale zwemwateren

Natuur & Milieu en het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) onderzochten de chemische kwaliteit van het Nederlandse oppervlaktewater. De onderzoekers bekeken 122 verschillende stoffen en gebruikten meetgegevens uit de periode 2015 tot en met 2024. Bij 35 stoffen lag de hoeveelheid op minstens één onderzochte locatie boven de milieukwaliteitsnorm. In 2024 voldeed geen van de onderzochte officiële zwemwaterlocaties aan de normen voor alle onderzochte stoffen.

Ook verschillende zwemlocaties in de Gooi en Vechtstreek komen in het onderzoek terug. De Spiegelplas en de Loosdrechtse Plassen vallen op met tien verschillende stoffen boven de norm. Bij Vuntus en de Wijde Blik zijn dat er negen en bij Muiderberg aan het IJmeer acht. Aan het Gooimeer zijn het Gooierhoofd, de Zomerkade in Huizen, de Stichtsebrug, Naarderbos en het Zilverstrand onderzocht. Op die locaties gaat het om zeven verschillende stoffen.

Het aantal stoffen zegt bovendien alleen hoeveel verschillende stoffen boven de norm liggen en niets over de hoeveelheid vervuiling.

De Spiegelplas en de Wijde Blik zijn populaire plekken voor zwemmers en watersporters. Fabiënne Brunet gebruikt beide plassen met haar Open Water Zwemschool en zwemt er zelf regelmatig. "Ik schrik wel van de resultaten", zegt ze. "Ik zwem hier zelf en geef hier ook les. Dan wil je natuurlijk weten wat er in het water zit."

De gevonden overschrijdingen betekenen niet automatisch dat zwemmen op deze locaties onveilig is. Het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht benadrukt dat het onderzoek normen uit de Kaderrichtlijn Water gebruikt. Die normen richten zich op de ecologische kwaliteit van oppervlaktewater en de gevolgen voor planten en dieren. Voor zwemwater gelden andere beoordelingskaders.

"De genoemde overschrijdingen gaan over ecologische normen voor oppervlaktewater, niet over zwemveiligheid", laat woordvoerder Aukje Schep weten. Officiële zwemwaterlocaties krijgen daarnaast regelmatig controles op onder meer bacteriën en blauwalgen.

Volgens het waterschap is er op basis van de beschikbare gegevens geen aanleiding om te concluderen dat zwemmen op de aangewezen zwemlocaties een gezondheidsrisico oplevert. Het onderzoek 'Zwemwater schoon genoeg?' stelt wel dat vooral langdurige blootstelling aan sommige stoffen gezondheidsrisico's kan opleveren. Voor iemand die af en toe een duik neemt, is de blootstelling veel beperkter. Zwemmers komen bovendien slechts tijdelijk met het water in aanraking, terwijl waterdieren voortdurend aan het oppervlaktewater blootstaan.

Voor de natuur kunnen de stoffen wel gevolgen hebben. Bestrijdingsmiddelen kunnen vissen, insecten en andere waterorganismen schaden. Moeilijk afbreekbare stoffen kunnen zich ophopen in planten en dieren en via de voedselketen verder verspreiden. Het onderzoek noemt onder meer landbouw, industrie, verkeer en afvalwater als mogelijke bronnen.

Vooral stoffen die moeilijk uit het milieu verdwijnen vallen op. PBDE's, die onder meer als vlamvertrager zijn gebruikt, overschrijden landelijk bij 98 procent van de officiële zwemwaterlocaties de milieukwaliteitsnorm. Sommige PBDE's kunnen het zenuwstelsel en de hormoonhuishouding beïnvloeden.

Ook PFOS komt veel voor. PFOS behoort tot de PFAS-groep, chemische stoffen die onder meer zijn gebruikt om producten water-, vet- en vuilafstotend te maken. PFAS zijn via onder meer industrie en afvalwater in het milieu terechtgekomen. Ze breken nauwelijks af en blijven daardoor zeer lang aanwezig. Daarom staan ze ook bekend als 'forever chemicals'.

Bij 67,8 procent van de officiële zwemwaterlocaties ligt PFOS boven de norm. Langdurige blootstelling aan bepaalde PFAS kan onder meer gevolgen hebben voor het immuunsysteem en de hormoonhuishouding. Sommige PFAS worden ook in verband gebracht met kanker.

Arseen valt eveneens op: bij 85,4 procent van de officiële zwemwaterlocaties ligt de waarde boven de norm. Langdurige blootstelling aan arseen kan organen beschadigen en het risico op kanker vergroten. Uranium overschrijdt de norm bij 10,2 procent van de officiële zwemwaterlocaties en kan onder meer schade aan de nieren veroorzaken. Ook verschillende bestrijdingsmiddelen komen in de resultaten terug.

Brunet vindt dat de resultaten nog te weinig zeggen over wat er precies in de verschillende plassen aan de hand is. Het onderzoek geeft voor de regionale locaties niet per plek een volledige uitsplitsing van de stoffen en concentraties. "ik wil er meer van weten." Aldus Brunet.

Ook de meetperiode roept vragen op. De onderzoekers gebruikten gegevens tot en met 2024, terwijl het rapport in 2026 verschijnt. Brunet is daarom voorstander van vaker meten en wil meer inzicht in de ontwikkeling van de waterkwaliteit.

Het waterschap zegt samen met andere overheden te blijven werken aan een betere waterkwaliteit.