HILVERSUM - Wie ooit verbaasd heeft gekeken toen iemand zei dat 'er één schaap over de dam is', weet hoe verwarrend spreekwoorden kunnen zijn. Zeker voor kinderen met een taalontwikkelingsstoornis of voor mensen die Nederlands als tweede taal leren. De Hilversumse Gwendolijn Taams startte daarom Sprekende Spreuken.
Ze bouwde het online platform met inmiddels ruim 8.000 Nederlandse spreekwoorden en gezegden, voorzien van uitleg én illustraties. "Taal verbindt ons. Juist daarom is het belangrijk dat we elkaar blijven begrijpen." Een beeld zegt immers meer dan duizend woorden.
De aap komt uit de mouw
Het idee ontstond niet achter een bureau, maar voor de klas. Taams gaf les aan leerlingen met onder meer een taalontwikkelingsstoornis (TOS) en merkte hoe moeilijk figuurlijk taalgebruik voor hen was.
"Je kunt wel zeggen: 'Nu komt de aap uit de mouw', maar dan ontstaat er meteen verwarring. Leerlingen komen soms letterlijk naar je toe en zeggen: 'Maar ik zie helemaal geen aap. Waar is die dan?'"
Dat gebeurt niet alleen in het Nederlands. Toen ze tijdens een Engelse les de uitdrukking 'It's raining cats and dogs' gebruikte, liep de situatie volledig uit de hand. "Twee leerlingen sprongen op, sloegen hun handen op hun hoofd en liepen in paniek door de klas. Vier anderen renden naar het raam om te kijken waar die honden en katten dan vielen."
Juist dat soort momenten zette haar aan het denken. "Ik dacht: spreekwoorden kom je overal tegen, in boeken, nieuwsberichten en gesprekken. Maar voor een grote groep leerlingen is er eigenlijk geen goed materiaal om uit te leggen wat ze betekenen."
Waarheid met een slag om de arm
Volgens Taams sluit haar platform aan bij hoe veel jongeren tegenwoordig leren. "De generatie van nu schakelt vooral op beeld. Door spreekwoorden letterlijk te tekenen, wordt de stap naar de figuurlijke betekenis veel kleiner."
Het platform bevat inmiddels duizenden illustraties, gerangschikt op trefwoorden en in alfabetische volgorde. Een deel werd gemaakt door studenten van het Mediacollege, later nam kunstmatige intelligentie het werk over. "Dat gebeurde vanaf letter K in het alfabet." Inmiddels zijn alle ruim 8.000 spreekwoorden voorzien van een afbeelding.
Sommige blijken verrassend lastig. "Neem bijvoorbeeld: waarheid met een slag om de arm. Hoe beeld je waarheid uit? Dat is ontzettend ingewikkeld. Maar uiteindelijk lukt het eigenlijk altijd om iets te maken dat de uitleg ondersteunt."
Een hart onder de riem steken
Voor Taams gaat het project over veel meer dan taal alleen. "Taal is de brug waarmee we elkaar verstaan. En juist in deze tijd is dat ontzettend belangrijk." Spreekwoorden zijn volgens haar bovendien onderdeel van ons immateriële erfgoed. "Je kunt taal niet vastpakken, maar je komt het overal tegen. Het helpt ons om elkaar beter te begrijpen."
Dat merkt ze ook in de klas. Een spreekwoord kan verwarring oproepen, maar net zo goed steun bieden. "Als op een school een leerling overlijdt, dan gebruik je bijvoorbeeld 'iemand een hart onder de riem steken'. Dat is een moeilijke uitdrukking, maar juist door uit te leggen wat die betekent, kunnen leerlingen er iets mee."
Ook voor nieuwkomers in Nederland ziet ze grote meerwaarde. "Je kunt hoogopgeleid zijn en in je eigen taal allerlei spreekwoorden gebruiken. Maar zodra je hier bent, ben je die figuurlijke taal ineens kwijt. Dan helpt het enorm als je daar ondersteuning bij krijgt."
Hij heeft aan elke vinger één
Gelukkig hoeft taal niet altijd serieus te zijn. Sommige spreekwoorden zorgen juist voor veel hilariteit. "Bij pubers doet 'Hij heeft aan elke vinger één' het altijd goed, om redenen die je je wel kunt voorstellen. Dan ligt de hele klas dubbel."
Volgens Taams ontstaat die lol juist doordat leerlingen eerst begrijpen wat de uitdrukking betekent. "Als je alleen een lijstje met spreekwoorden krijgt, blijft het abstract. Maar als je de betekenis begrijpt, kun je er samen om lachen. Dat is precies de kracht van taal."
Op oud ijs vriest het licht
Tussen de ruim 8.000 spreekwoorden heeft Taams zelf ook een favoriet. Zonder aarzelen noemt ze: 'Op oud ijs vriest het licht.' "Ik vind dat echt een heel lief spreekwoord," zegt ze. "Het betekent eigenlijk dat oude liefde nooit helemaal verdwijnt. Er blijft altijd iets warms of vertrouwds bestaan."
Juist dat vindt ze zo mooi aan spreekwoorden. "Ze zeggen met een paar woorden ontzettend veel. Er zit vaak een heel verhaal of een gevoel achter."
Het einde is nog niet in zicht
Hoewel het platform inmiddels meer dan 8.000 spreekwoorden telt, beschouwt Taams het als nog maar het begin. Ze wil spelletjes ontwikkelen, zoals memory en kwartetten, een quiz maken en uiteindelijk ook Engelse spreekwoorden toevoegen. "Niet vertaalde Nederlandse spreekwoorden, maar echt de Engelse spreekwoorden met hun eigen uitleg."
Het uiteindelijke doel blijft hetzelfde. "Ik hoop dat mensen ontdekken dat figuurlijke taal bestaat én dat je er plezier aan kunt beleven."