HILVERSUM - Op de Joodse begraafplaats aan de Vreelandseweg in Hilversum is dinsdagmiddag Jom Hasjoa herdacht, de jaarlijkse herdenking van de Holocaust. In een kleine, besloten bijeenkomst stonden zo’n dertig aanwezigen stil bij de zes miljoen Joodse slachtoffers. De herdenking verliep ingetogen - en onder zichtbare beveiliging.
Bij de ingang van de begraafplaats houdt een politiebusje toezicht op wie het terrein betreedt. Ook lopen er twee boa’s rond op het terrein van de begraafplaats. Volgens de politie is de beveiliging uit voorzorg: dit soort bijeenkomsten kunnen “als een rode lap op een stier werken”.
Toch verwachten de aanwezige handhavers geen incidenten. “We zijn er om alles in goede banen te leiden,” zeggen ze. Dat de herdenking bewust klein en besloten is gehouden, valt hen wel op.
'Verlies nog dagelijks merkbaar'
Binnen op de begraafplaats, tussen de ruisende bomen en de graven, begint langzaam de bijeenkomst. Hans Roos van de Stichting Instandhouding Joods Erfgoed Gooi- en Vechtstreek opent de herdenking. Hij wijst op de lege plekken op de begraafplaats. “Het verlies is nog dagelijks merkbaar. Dat herdenken we. En dat doen we niet alleen.”
De plechtigheid wil hij bewust loskoppelen van de spanningen rond de Joodse gemeenschap van dit moment. “Er is veel sores,” zegt hij eerder. “Maar dit evenement staat daar even los van.”
Toch is die spanning voelbaar. De aanwezigheid van beveiliging, het embargo op de persuitnodiging vooraf en de kleine groep genodigden onderstrepen dat.
Twee minuten stilte
Het Hilversumse college, onder wie wethouder Gerben van Voorden, doet de kranslegging. Daarna spreekt rabbijn Stiefel het Jizkor-gebed uit. Zijn stem galmt over het terrein. Iets later vertelt hij over zijn grootmoeder, die Auschwitz overleefde. “Daarom ben ik hier vandaag.”
Na het gebed volgt twee minuten stilte. De aanwezigen buigen het hoofd, terwijl op de achtergrond het verkeer langs raast.
Persoonlijke verhalen
Tussen de aanwezigen staat een 81-jarige man voor wie deze dag een persoonlijke lading heeft. Zijn ouders doken tijdens de oorlog onder in een boerderij. “De NSB zagen de dubbele boerderij als één boerderij, maar mijn ouders zaten net achter de muur,” vertelt hij. “Anders had ik hier nu niet gezeten.”
Volgens Gerard Klein, voorzitter van de Joodse Gemeente in Hilversum, blijven zulke verhalen zich aandienen - vaak pas laat. “Mensen van 70 of 80 lezen iets en gaan opeens praten,” zegt hij. “Dan komen er vragen, en gaan ze het ook met hun kleinkinderen delen.” Zijn kleinzoon is vandaag ook aanwezig: een lichtpuntje voor Klein.
Herinneren is volgens hem essentieel. “Je kunt je geschiedenis niet wegdoen. Dan ben je niet meer wie je bent.” Het staat er slecht voor met de Joodse gemeenschap in Hilversum, vindt Klein. “Als ze mogen kiezen om weg te gaan, dan gaan ze. Omdat het antisemitisme hier weer compleet terug is. En niet alleen dat: ook de islamofobie, anti-homo - alles.” Het onderstreept voor hem het belang van een dag als vandaag.
Ongemakkelijke geschiedenis
Burgemeester Gerhard van den Top staat in zijn toespraak stil bij de rol van Hilversum tijdens de Tweede Wereldoorlog. “Het is een pijnlijke herinnering dat we als gemeente een aandeel hebben gehad in de Jodenvervolging,” zegt hij. Veel Joodse inwoners werden afgevoerd. “Deze begraafplaats was veel groter, liep door tot de Diependaalselaan. Door ons toedoen was dat niet meer nodig.”
“Dat gevoel is nog steeds ongemakkelijk voor mij. Die ereschuld dragen we met ons mee,” aldus de burgemeester. “Daarom zijn wij hier vandaag.”
Hij wijst ook op de actualiteit. “De opdracht om dit nooit meer te laten gebeuren vergt voortdurende waakzaamheid.” Hij noemt onder meer brandstichtingen bij synagogen en het feit dat Joden zich niet altijd vrij voelen om herkenbaar over straat te gaan. “We zijn van elkaar. We houden elkaar vast.”
'Geen evacuatie'
Ruben Vis, secretaris van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap, benadrukt het belang van woorden en herinnering. De term ‘evacuatie’, die soms voor deportaties wordt gebruikt, wijst hij resoluut af. “Het was geen evacuatie”, zegt hij terwijl de burgemeester op de achtergrond instemmend knikt. Het was volgens Vis ontruiming, verdwijnen en totale vernietiging.
Jom Hasjoa is volgens hem niet alleen een dag van rouw, maar ook van verzet. Hij verwijst naar de opstand in het getto van Warschau. Tegelijkertijd plaatst hij kanttekeningen bij het heden. “Iedereen kan zich thuisvoelen in Hilversum? Ik heb mijn twijfels.”
Hij noemt een bord dat hij die dag in de Stationsstraat zag, met de tekst ‘stop CIDI terror’. “Des te pijnlijker om dat hier te zien.” Dat de herdenking in besloten kring plaatsvindt, noemt Vis “triester dan nodig”. Zelfs herdenken kan volgens hem niet meer vanzelfsprekend openlijk gebeuren.
Kleine kring, grote betekenis
Aan het einde van de bijeenkomst krijgt Gerard Klein een cadeau, als erkenning voor het boek dat hij schreef op basis van het dagboek van zijn vader. “Geef het door,” had zijn moeder hem ooit gevraagd. Dat is nu gebeurd.
Volgens organisator Hans Roos was de keuze voor een kleine, herdenking bewust. “Jom Hashoa is een dag van herdenken: in Israel staan de auto's stil en vinden er geen bombardementen plaats.” Dat moment van bezinning wilde Roos hier ook. “We wilden niet dat hier tijdens de twee minuten stilte actievoerders zouden staan - hoezeer ik dat misschien ook zou begrijpen. Want de Joodse gemeenschap is het echt niet helemaal eens met wat Netanyahu allemaal zegt of doet”, nuanceert hij.
De boodschap van de dag blijft overeind: herdenken is noodzakelijk, juist nu. Zoals een van de aanwezigen het samenvat: “Dan blijft het leven.”